توصیههای علمی برای مدیریت تابستانه باغهای مرکبات؛ از مقابله با تنش گرما تا حفظ کیفیت محصول
معاون پژوهشی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری، در گفتگو با رادیو اقتصاد، مهمترین راهکارهای علمی و کاربردی مدیریت باغهای مرکبات در فصل تابستان و کاهش خسارت ناشی از تنش گرما و آفتابسوختگی را تشریح کرد
به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری، یحیی تاجور، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات علوم باغبانی و معاون پژوهشی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری، روز یکشنبه اول شهریور ماه ۱۴۰۵ در برنامه مجله رادیویی کشاورزی رادیو اقتصاد حضور یافت و درباره مهمترین اصول مدیریت داشت تابستانه باغهای مرکبات و راهکارهای کاهش خسارت ناشی از تنش گرما و آفتاب سوختگی به گفتگو پرداخت.
وی با اشاره به اهمیت شرایط دمایی در باغهای مرکبات اظهار کرد: در بررسی تنش گرما، تنها دمای اعلام شده توسط ایستگاههای هواشناسی ملاک نیست، زیرا دمایی که برگ و میوه در شرایط تابش مستقیم خورشید تجربه میکنند، ممکن است چند درجه بیشتر از دمای محیط باشد. از این رو، باغداران و کارشناسان باید علاوه بر توجه به پیشبینیهای هواشناسی، وضعیت واقعی دمای برگ و میوه را نیز مورد توجه قرار دهند.
تاجور با بیان اینکه دورههای مختلف رشد مرکبات حساسیت متفاوتی نسبت به تنش گرما دارند، افزود: مراحل گلدهی، تشکیل و رشد اولیه میوه و همچنین دوره رشد و بزرگ شدن میوه، از مهمترین مراحل حساس به افزایش دما محسوب میشوند. زمان وقوع این مراحل نیز در مناطق شمالی و جنوبی کشور متفاوت است و به همین دلیل، برنامهریزی برای مدیریت باغ باید متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه انجام شود.
وی خاطرنشان کرد: افزایش دمای محسوس گیاه، به ویژه در شرایط کاهش رطوبت نسبی و شدت بالای تابش خورشید، میتواند موجب تشدید تنش گرما و آفتاب سوختگی شود. به گفته وی، رطوبت نسبی پایین و تابش شدید خورشید از عوامل مهم تشدید کننده این خسارت هستند و به همین دلیل، باغهای واقع در مناطق گرمتر و خشک تر بیشتر در معرض این نوع تنش قرار دارند.
معاون پژوهشی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری با اشاره به علائم قابل مشاهده تنش گرما در باغ گفت: پژمردگی برگهای جوان، لولهای شدن و تغییر رنگ برگها، زردی، سوختگی و خشکیدگی برگ، ریزش غیرطبیعی گل و میوهچه و کاهش رشد میوه از جمله نشانههایی هستند که میتوانند در اثر شدت تنش گرما و آفتاب سوختگی مشاهده شوند.
وی افزود: در برخی شرایط، تنش گرما میتواند موجب کوچک ماندن میوه، کاهش آب موجود در میوه و آسیب به پوست آن شود. همچنین در برخی ارقام حساس، وقوع تنش گرما و خشکی و سپس تغییر ناگهانی وضعیت رطوبت خاک یا دریافت آب میتواند زمینه بروز ترکیدگی میوه را فراهم کند. به گفته تاجور، ریزش بیش از حد طبیعی میوه نیز میتواند نشانهای از بروز تنش در باغ باشد و باید مورد بررسی قرار گیرد.
تاجور با تاکید بر اینکه پیشگیری مهمترین اصل در مدیریت تنش گرماست، اظهار کرد: بخش مهمی از مدیریت صحیح، از زمان انتخاب محل و احداث باغ آغاز میشود. بررسی اطلاعات بلند مدت اقلیمی منطقه، توجه به سابقه وقوع دماهای بالا و در نظر گرفتن شرایط تغییر اقلیم، از جمله مواردی است که باید پیش از احداث باغ مورد توجه قرار گیرد.
وی انتخاب محل مناسب را یکی از عوامل موثر در کاهش خسارت دانست و گفت: باغهای واقع در مناطق دشت و همچنین دامنههای جنوبی، در مقایسه با برخی مناطق مرتفعتر یا دامنههای دیگر، ممکن است بیشتر در معرض تابش شدید و تنش گرما قرار گیرند. بنابراین، شرایط توپوگرافی و اقلیمی منطقه باید در تصمیم گیری برای احداث باغ مورد توجه قرار گیرد.
عضو هیات علمی موسسه تحقیقات علوم باغبانی همچنین انتخاب رقم و پایه مناسب را از دیگر راهکارهای مهم عنوان کرد و افزود: میزان تحمل ارقام مختلف مرکبات نسبت به تنش گرما و آفتاب سوختگی یکسان نیست. از اینرو، در مناطق مستعد گرما باید در انتخاب رقم و پایه، ویژگیهای سازگاری آنها با شرایط اقلیمی منطقه مدنظر قرار گیرد.
وی رعایت جهت مناسب ردیفهای کاشت، تراکم مطلوب درختان و استفاده از سایبان در شرایط و باغهای مناسب را نیز از جمله راهکارهای قابل توجه در مرحله احداث باغ دانست و گفت: سایبانها میتوانند در کاهش شدت تابش و تعدیل شرایط محیطی موثر باشند، اما استفاده از آنها باید با توجه به نوع باغ، تراکم درختان و شرایط اقتصادی و فنی منطقه برنامهریزی شود.
تاجور در ادامه با اشاره به مدیریت باغهای موجود در فصل تابستان، بر ضرورت رصد مستمر شرایط آبوهوایی تاکید کرد و افزود: باغداران باید پیش از وقوع موج گرما، نسبت به انجام اقدامات پیشگیرانه اقدام کنند. مدیریت مناسب تغذیه درختان و حفظ سلامت باغ میتواند توانایی گیاه را برای مقابله با شرایط نامساعد افزایش دهد.
وی با اشاره به اهمیت تغذیه متعادل گفت: توجه به تامین مناسب عناصر غذایی، به ویژه کلسیم و پتاسیم، میتواند در افزایش پایداری درخت در برابر تنشهای محیطی موثر باشد. البته برنامه تغذیه باید متناسب با وضعیت باغ و نیاز واقعی درختان تنظیم شود.
تاجور، مدیریت آبیاری را یکی از مهمترین بخشهای مدیریت تابستانه باغهای مرکبات دانست و اظهار کرد: در دورههای گرم سال باید از ایجاد تنش رطوبتی و نوسانات شدید رطوبت خاک جلوگیری شود. کوتاه کردن دور آبیاری و افزایش تعداد دفعات آبیاری با حجم مناسب و متناسب با شرایط خاک میتواند در کاهش اثرات تنش گرما موثر باشد.
وی افزود: زمان انجام آبیاری نیز اهمیت دارد و انجام آن در ساعات مناسب روز، از جمله صبح یا غروب، میتواند به مدیریت بهتر شرایط باغ کمک کند. همچنین برنامه آبیاری باید بر اساس بافت خاک تنظیم شود، زیرا خاکهای سبک ظرفیت نگهداری آب کمتری دارند و نسبت به خاکهای سنگینتر ممکن است به مدیریت متفاوتی نیاز داشته باشند.
معاون پژوهشی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری همچنین توصیه کرد در دورههای پیش بینی دماهای بالا، از انجام برخی عملیات که احتمال تشدید تنش و سوختگی را افزایش میدهند، پرهیز شود. وی افزود: هرس شدید درختان میتواند بخشهایی از تنه و تاج را در معرض تابش مستقیم خورشید قرار دهد؛ بنابراین درختانی که در اثر هرس شدید یا جوانسازی در معرض تابش قرار گرفتهاند، نیازمند توجه بیشتری هستند.
به گفته وی، مدیریت کف باغ نیز در کاهش تبخیر و حفظ رطوبت خاک موثر است و استفاده از پوششهای مناسب یا مدیریت صحیح پوشش گیاهی کف باغ میتواند از تابش مستقیم خورشید به سطح خاک و افزایش بیش از حد دمای آن جلوگیری کند.
تاجور در بخش دیگری از سخنان خود، استفاده پیشگیرانه از ترکیبات بازتاب دهنده تابش مانند کائولین را از راهکارهای قابل استفاده برای کاهش اثر تابش شدید خورشید عنوان کرد و افزود: کاربرد این ترکیبات باید با رعایت اصول فنی و در زمان مناسب انجام شود تا بتوان از نقش آنها در کاهش دریافت تابش و مدیریت تنش گرما بهره گرفت.
وی در پایان تاکید کرد: مدیریت موفق باغهای مرکبات در فصل تابستان نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ شامل پایش شرایط اقلیمی، مدیریت صحیح آبیاری، تغذیه متعادل، حفظ پوشش مناسب تاج درخت، مدیریت کف باغ و اجرای اقدامات پیشگیرانه پیش از وقوع موجهای گرماست. دکتر تاجور خاطرنشان کرد: هرچه اقدامات مدیریتی پیش از وقوع تنش انجام شود، امکان کاهش خسارت و حفظ رشد درخت، کمیت و کیفیت محصول بیشتر خواهد بود و باغداران میتوانند با بهرهگیری از توصیههای علمی و متناسب با شرایط منطقه، تابآوری باغهای مرکبات را در برابر گرمای تابستان افزایش دهند.
