تشریح نتایج یک تحقیق کاربردی بمناسبت هفته دولت؛ بیماری انگومک یکی از علل شایع زوال درختان مرکبات در ایران
عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری، یکی از مهمترین عوامل موثر در زوال درختان مرکبات و راهکارهای تشخیص و پیشگیری از آن را تشریح کرد
به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری، سید مهدی بنیهاشمیان، عضو هیات علمی این پژوهشکده، به مناسبت هفته دولت، در گفتگویی به تشریح نتایج پژوهش و بررسیهای انجام شده درباره علل شایع زوال درختان مرکبات در ایران پرداخت.
بنیهاشمیان با اشاره به اینکه زوال درختان مرکبات در سالهای اخیر به یکی از دغدغههای مهم باغداران تبدیل شده است، اظهار کرد: زوال درختان میتواند به صورت تدریجی یا ناگهانی رخ دهد و عوامل مختلف زنده و غیرزنده در بروز آن نقش دارند. تغییرات شرایط آب و هوایی، تنشهای محیطی، مشکلات خاک و آبیاری و همچنین عوامل بیماریزا از جمله قارچها، باکتریها، ویروسها و نماتدها میتوانند موجب ضعف و در نهایت خشکیدگی درختان شوند.
وی افزود: تشابه علائم ناشی از عوامل مختلف، گاهی تشخیص علت اصلی زوال را برای باغداران دشوار میکند؛ در حالی که شناسایی دقیق عامل و استفاده از توصیههای کارشناسی، نقش مهمی در مدیریت و جلوگیری از گسترش خسارت دارد.
این عضو هیات علمی پژوهشکده با اشاره به بیماری انگومک یا گموز مرکبات گفت: این بیماری یکی از قدیمیترین و شناخته شدهترین عوامل زوال نهالها و درختان مرکبات است و توسط گونههایی از عامل بیماریزای فیتوفتورا ایجاد میشود.
وی توضیح داد: این عامل عمدتا به ناحیه طوقه و ریشه درخت حمله کرده و موجب پوسیدگی و تخریب بافتهای این بخش میشود. با گسترش آلودگی، توانایی درخت برای جذب آب و مواد غذایی کاهش یافته و به تدریج علائمی مانند ضعف عمومی، زردی برگها، برگریزی، تنک شدن تاج، خشکیدگی شاخهها و کاهش کیفیت محصول ظاهر میشود. در موارد شدید نیز ممکن است درخت به صورت ناگهانی یا تدریجی از بین برود.
بنیهاشمیان ادامه داد: یکی از نشانههای مهم این بیماری، ایجاد لکهها و نواحی آسیب دیده در پوست طوقه و تنه و در برخی موارد خروج صمغ از محل آلودگی است. با این حال، در مناطق مرطوب و پرباران ممکن است صمغ شسته شود و تشخیص بیماری تنها بر اساس مشاهده آن امکان پذیر نباشد.
وی با بیان اینکه زوال درختان مرکبات همیشه به یک شکل ظاهر نمیشود، گفت: در زوال تدریجی، درخت به مرور شادابی خود را از دست میدهد، برگها کمرنگ یا زرد میشوند، تاج درخت تنک شده و خشکیدگی شاخهها افزایش مییابد. در برخی موارد نیز خشکیدگی ابتدا از بخشی از تاج شروع شده و به تدریج سایر قسمتهای درخت را درگیر میکند.
بنیهاشمیان افزود: در زوال سریع، به ویژه زمانی که شرایط برای فعالیت عامل بیماریزا و ماندگاری رطوبت فراهم باشد، ممکن است نهال یا درخت در مدت کوتاهی خشک شود. به همین دلیل، مشاهده هرگونه ضعف غیرعادی در درختان باید جدی گرفته شده و علت آن به درستی بررسی شود.
عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری، استفاده از نهال مناسب را یکی از مهمترین راهکارهای پیشگیری از زوال ناشی از انگومک دانست و اظهار کرد: استفاده از نهالهای غیر پیوندی حاصل از تکثیر مستقیم بذر یا قلمه در بسیاری از ارقام مرکبات میتواند خطر بروز این بیماری را افزایش دهد.
وی تاکید کرد: باغداران باید نهال مورد نیاز خود را از منابع مطمئن و نهالستانهای دارای مجوز تهیه کنند و در انتخاب نهال به سلامت، شادابی و وضعیت پایه توجه ویژه داشته باشند. پایه، علاوه بر تاثیر بر تحمل درخت نسبت به بیماریها، در رشد، عملکرد، کیفیت محصول و عمر اقتصادی باغ نیز نقش مهمی دارد.
بنیهاشمیان یکی دیگر از عوامل موثر در افزایش احتمال آلودگی را پایین بودن محل پیوند عنوان کرد و گفت: اگر محل پیوند در تماس یا بسیار نزدیک به سطح خاک باشد، احتمال انتقال عامل بیماری به بخش حساس رقم پیوندی افزایش مییابد.
به گفته وی، برای کاهش خطر آلودگی، محل پیوند باید حداقل ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر از سطح زمین فاصله داشته باشد. همچنین در زمان کاشت نهال باید به فرونشست احتمالی خاک توجه شود تا پس از گذشت زمان، طوقه و محل پیوند در تماس با خاک قرار نگیرند.
این پژوهشگر تاکید کرد: انباشته شدن خاک، کود دامی یا هر ماده دیگری در اطراف طوقه درخت، موجب افزایش رطوبت و کاهش تهویه در این ناحیه میشود و شرایط را برای فعالیت عامل بیماری فراهم میکند.
وی افزود: در صورت تجمع خاک در اطراف طوقه، باید این ناحیه به گونهای اصلاح شود که تهویه مناسب برقرار شده و رطوبت اضافی در اطراف تنه باقی نماند. کاشت نهال روی پشته و کمی بالاتر از سطح خاک نیز میتواند از قرار گرفتن محل پیوند در نزدیکی زمین پس از فرونشست خاک جلوگیری کند.
بنیهاشمیان با اشاره به نقش مدیریت آبیاری در سلامت درختان گفت: ماندگاری طولانی مدت آب و رطوبت در اطراف طوقه، شرایط مناسبی برای فعالیت عامل انگومک ایجاد میکند. از سوی دیگر، تنش خشکی نیز میتواند باعث ضعف درخت شود؛ بنابراین مدیریت صحیح آبیاری اهمیت زیادی دارد.
وی خاطرنشان کرد: باغ مرکبات باید در خاک دارای زهکشی مناسب احداث شود و در سیستمهای آبیاری نیز باید از تماس مستقیم و مداوم آب با تنه و طوقه جلوگیری شود. در آبیاری قطرهای، محل قرارگیری قطره چکانها باید بهگونهای باشد که رطوبت بیش از حد در اطراف طوقه ایجاد نشود.
وی با تاکید بر اهمیت مدیریت به باغی اظهار کرد: عدم هرس مناسب، وجود شاخههای نزدیک سطح زمین و رشد علفهای هرز میتواند موجب افزایش رطوبت و کاهش جریان هوا در اطراف طوقه شود.
به گفته بنیهاشمیان، هرس مناسب و جلوگیری از ایجاد زخم در ناحیه طوقه، بهویژه هنگام استفاده از تجهیزات کشاورزی، از اقدامات مهم در کاهش خطر آلودگی است. همچنین تغذیه متعادل و استفاده صحیح از کودها در تقویت درختان و افزایش توان آنها در مقابله با تنشها و بیماریها موثر است.
این عضو هیات علمی پژوهشکده در پایان تاکید کرد: بخش قابل توجهی از خسارت ناشی از بیماری انگومک و زوال مرتبط با آن، با رعایت اصول ساده اما مهم باغداری قابل پیشگیری است و در بسیاری از موارد، مدیریت صحیح باغ میتواند نیاز به استفاده گسترده از سموم را کاهش دهد.
وی مهمترین راهکارهای پیشگیری را شامل استفاده نکردن از نهالهای غیرپیوندی حساس، انتخاب پایه مناسب، تهیه نهال سالم از منابع مطمئن، رعایت ارتفاع مناسب محل پیوند، جلوگیری از انباشت خاک در اطراف طوقه، اصلاح روش آبیاری، بهبود زهکشی خاک، هرس و مدیریت صحیح باغ و تغذیه متعادل درختان عنوان کرد.
بنیهاشمیان افزود: در صورت مشاهده علائم مشکوک، تشخیص دقیق علت زوال اهمیت زیادی دارد؛ زیرا همه خشکیدگیها و ضعفهای مشاهده شده در باغهای مرکبات ناشی از یک عامل نیستند و انتخاب روش مدیریتی بدون شناسایی صحیح عامل میتواند نتیجه مطلوبی نداشته باشد. وی توصیه کرد باغداران در چنین شرایطی از نظر و راهنمایی کارشناسان و متخصصان استفاده کنند تا ضمن جلوگیری از گسترش خسارت، از مصرف غیرضروری و بیرویه ترکیبات شیمیایی نیز پیشگیری شود.
