بررسی بهره‌وری آب در باغبانی در گفتگوی عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری با خبرگزاری ایانا

به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری، هرمز عبادی، عضو هیات علمی این پژوهشکده، در گفتگویی با خبرگزاری ایانا، به تشریح مفهوم بهره‌وری آب در بخش باغبانی، وضعیت موجود مصرف آب در باغ‌های کشور، راهکارهای علمی افزایش بهره‌وری آب و چالش‌های پیش‌روی این بخش پرداخت.

دکتر عبادی در ابتدای این گفتگو با اشاره به مفهوم بهره‌وری اظهار کرد: بهره‌وری تنها به افزایش تولید محدود نمی‌شود، بلکه حاصل دو مفهوم مهم اثربخشی و کارایی است. اثربخشی به معنای انجام کارهای درست و کارایی به معنای انجام درست کارهاست و زمانی که این دو در کنار یکدیگر قرار گیرند، مفهوم واقعی بهره‌وری شکل می‌گیرد. به گفته وی، در بخش کشاورزی بهره‌وری به صورت نسبت خروجی به نهاده‌های مصرفی تعریف می‌شود؛ به گونه‌ای که صورت این نسبت می‌تواند محصول، درآمد، اشتغال، امنیت غذایی یا توسعه باشد و مخرج آن آب، زمین، نیروی کار و سایر نهاده‌های تولید را در بر گیرد.

وی ادامه داد: در کشور ما که با محدودیت شدید منابع آبی مواجه هستیم، بایستی شاخص‌ بهره‌وری آب یکی از سنجه ‏های مهم در ارزیابی و انتخاب راهبردها و عملکردها در تولید محصولات باغی باشد. این شاخص معمولاً به صورت نسبت مقدار محصول تولید شده به حجم آب مصرفی بیان می‌شود. البته بسته به هدف مطالعه، در برخی ارزیابی‌ها درآمد خالص یا درآمد ناخالص نیز به جای مقدار محصول در صورت این شاخص قرار می‌گیرد، اما در همه حالت‌ها هدف، دستیابی به بیشترین بازده از هر واحد آب مصرفی است .

این پژوهشگر حوزه مدیریت آب، بکارگیری از راهکارهای مناسب کم ‏آبیاری و برنامه ‏ریزی آبیاری، توسعه آبیاری تحت فشار، تحویل حجمی آب، رعایت الگوی کشت مناسب و تعدیل سطح زیر کشت آبی را از مهمترین راهبردها برای ارتقای بهره ‏وری آب در بخش باغبانی برشمردند. ایشان با اشاره به وضعیت باغ‌های کشور گفت: محصولات باغی کشور شامل گروه‌های مختلفی از محصولات انواع درختان میوه، گیاهان دارویی، قارچ و گلخانه‏ ای است که از نظر نیاز آبی و بهره ‏وری آب و آبیاری شرایط متفاوتی دارند. بر اساس آمارهای موجود، سطح زیرکشت کل محصولات باغی ایران بالغ بر سه میلیون هکتار است که بخش عمده آن (حدود 90 درصد) به صورت آبی است. ایشان افزودند: طبق تعریف مجامع تخصصی، سطوح زیرکشت محصولات از نظر تامین آب و آبیاری در سه دسته، آبی، دیم و آبیاری تکمیلی قابل تقسیم ‏بندی است. در سطوح آبی، معمولا تمام یا بخش اعظمی از نیاز آبی محصولات از طریق آبیاری تامین می ‏شود و سهم بارندگی در تولید محصولات از این سطوح معمولا کم یا بسیار کم است ولی در باغ ‏های دیم هیچگونه آبیاری انجام نمی ‏شود و بارندگی تنها منبع تامین آب برای تولید است. در مناطقی که دیم ‏کاری متداول است، آبیاری تکمیلی به عنوان راهکاری برای بهبود و تثبیت عملکرد در مواقعی که بارندگی نتواند رطوبت کافی برای رشد طبیعی گیاه را فراهم سازد، انجام می شود. بنابراین آبیاری تکمیلی را می توان نوعی کم‏آبیاری به حساب آورد. باغداران کشور ما بدلیل شرایط اقلیمی خشک و نیمه خشک بسیاری از مناطق ایران، از گذشته تاکنون بناچار برخی از راهکارهای کم ‏آبیاری را بکار گرفته و هموراه سعی در افزایش تجربیات خود در این زمینه داشتند. امروزه با وجود تجربیات و تجهیزات موجود در دنیا، کم ‏آبیاری گسترش بیشتری یافته است.

عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری یادآور شدند: بخش زیادی از باغ‌های کشور هنوز با روش‌های سنتی آبیاری می‌شوند و بهمین سبب راندمان مصرف آب پایین و تلفات آب قابل توجه است. وی افزود: توسعه سامانه‌های آبیاری تحت فشار یکی از مهمترین اقدامات انجام شده در سال‌های اخیر بوده است، اما هنوز فاصله زیادی تا تجهیز کامل باغ‌های کشور به این سامانه‌ها وجود دارد. همچنین درباره آبیاری قطره‌ای زیرسطحی توضیح دادند که در این روش، قطره‌چکان‌ها در زیر سطح خاک قرار می‌گیرند و آب مستقیما در اختیار ریشه گیاه قرار می‌گیرد. این فناوری افزون بر کاهش تبخیر از سطح خاک، موجب افزایش راندمان آبیاری، کاهش تنش آبی و در بسیاری از موارد افزایش عملکرد محصول نیز می‌شود و در بسیاری از کشورهای دنیا به طور گسترده مورد استفاده قرار گرفته است. ایشان از سوی دیگر اشاره کردند: تنها نصب تجهیزات نوین آبیاری کافی نیست و مدیریت صحیح بهره‌برداری از این سامانه‌ها نیز اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا در صورت بهره‌برداری نادرست، بخشی از مزایای آنها از بین خواهد رفت.

عبادی برنامه‌ریزی علمی آبیاری را یکی دیگر از عوامل مهم در افزایش بهره‌وری آب دانست و اظهار کرد: زمان و میزان آبیاری باید بر اساس مراحل رشد گیاه تنظیم شود، زیرا نیاز آبی همه گیاهان و از جمله درختان میوه در طول فصل رشد یکسان نیست. شناخت دقیق مراحل حساس رشد و تامین آب مورد نیاز در این دوره‌ها می‌تواند علاوه بر کاهش مصرف آب، موجب افزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصول شود.

وی استفاده از فناوری‌های نوین را لازمه مدیریت دقیق آبیاری دانست و افزود: بهره‌گیری از سنسورهای اندازه‌گیری رطوبت خاک، تجهیزات هواشناسی کشاورزی، سامانه‌های پایش وضعیت مزرعه و ابزارهای هوشمند مدیریت آبیاری می‌تواند زمان و مقدار آبیاری را با دقت بیشتری مشخص کند. با این حال، این فناوری‌ها هنوز در سطح گسترده در باغ‌های کشور مورد استفاده قرار نگرفته‌اند و توسعه آنها نیازمند سرمایه‌گذاری، بومی‌سازی فناوری و حمایت‌های فنی است.

عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری با اشاره به نقش خاک در مدیریت آب گفت: افزایش ظرفیت نگهداری آب در خاک از طریق مصرف مواد آلی، بقایای گیاهی، کودهای دامی پوسیده و سایر اصلاح‌کننده‌های خاک، یکی از موثرترین راهکارهای کاهش مصرف آب در باغ‌هاست. این اقدامات موجب افزایش ذخیره رطوبت خاک، بهبود ساختمان خاک و کاهش نیاز به آبیاری‌های مکرر خواهد شد.

وی ادامه داد: استفاده از پوشش‌های سطح خاک برای کاهش تبخیر، جمع‌آوری و مدیریت آب باران، استفاده از آب‌های خاکستری در موارد مجاز و اجرای عملیات مناسب در باغ‌های شیبدار نیز از دیگر راهکارهایی هستند که می‌توانند نقش مؤثری در افزایش بهره‌وری آب ایفا کنند.

وی در ادامه با اشاره به چالش‌های موجود در حوزه بهره‌وری آب اظهار داشت: یکی از مهمترین چالش‌ها، کمبود تجهیزات و فناوری‌های نوین در سطح باغ‌هاست. همچنین استفاده محدود از سنسورهای رطوبت خاک، سامانه‌های هوشمند مدیریت آبیاری و تجهیزات پایش، موجب می‌شود تصمیم‌گیری درباره زمان و میزان آبیاری با دقت کافی انجام نشود.

این پژوهشگر افزود: از سوی دیگر، اگرچه مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌های کشور طی سال‌های گذشته مطالعات ارزشمندی در زمینه مدیریت آب انجام داده‌اند، اما هنوز اطلاعات دقیق و کافی درباره واکنش ارقام و پایه‌های مختلف محصولات باغی به تنش آبی و میزان بهره‌وری آب آنها در دسترس نیست. تکمیل این اطلاعات می‌تواند زمینه برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای توسعه باغبانی در شرایط کم‌آبی را فراهم کند.

عبادی با تاکید بر نقش آموزش و ترویج در ارتقای بهره‌وری آب گفت: توسعه فناوری بدون آموزش بهره‌برداران اثربخش نخواهد بود. لازم است یافته‌های پژوهشی از طریق برنامه‌های آموزشی و ترویجی به باغداران منتقل شود تا آنان بتوانند از روش‌های نوین مدیریت آب و فناوری‌های جدید به شکل صحیح استفاده کنند.

وی فرهنگ‌سازی و نهادسازی اجتماعی را یکی دیگر از ضرورت‌های مدیریت منابع آب دانست و اظهار کرد: مسئله آب باید به یک باور عمومی در میان بهره‌برداران تبدیل شود. زمانی که اهمیت حفاظت از منابع آب به درستی درک شود، زمینه برای پذیرش فناوری‌های نوین و اجرای روش‌های علمی مدیریت آب نیز فراهم خواهد شد. همچنین اشاره کردند که پروژه ‏های مدیریت بهینه آب در مناطق تولید محصولات باغی بایستی بصورت محلی و با دخالت کلیه ذینفعان طراحی و اجرا شود.

عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری در بخش دیگری از سخنان خود به سیاست‌های وزارت جهاد کشاورزی اشاره کرد و گفت: اصلاح الگوی کشت، انتخاب محصولات و ارقام کم ‌مصرف، توسعه کشت‌های گلخانه‌ای، گسترش سامانه‌های نوین آبیاری، بهینه‌سازی مدیریت سامانه‌های موجود و افزایش بهره‌وری آب از جمله برنامه‌هایی است که در سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته و اجرای کامل آنها نیازمند زمان، سرمایه‌گذاری، مشارکت بهره‌برداران و اصلاح و بهبود حکمرانی در حوزه آب و کشاورزی است.

وی خاطرنشان کرد: تغییر الگوی کشت و تعدیل سطح زیر کشت آبی صرفا یک تصمیم فنی نیست، بلکه ابعاد اقتصادی و اجتماعی نیز دارد و لازم است به گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که ضمن کاهش مصرف آب، معیشت باغداران آسیب نبیند.

عبادی در پایان با تاکید بر اینکه مدیریت پایدار منابع آب نیازمند همکاری همه بخش‌هاست، اظهار داشت: توسعه تحقیقات کاربردی، تجهیز باغ‌ها به فناوری‌های نوین، حمایت از کشاورزان، افزایش آموزش و ترویج، ارتقای فرهنگ مصرف بهینه آب و استمرار برنامه‌های پژوهشی، مجموعه اقداماتی است که می‌تواند زمینه افزایش بهره‌وری آب و پایداری تولید در بخش باغبانی کشور را فراهم کند.

وی ابراز امیدواری کرد با توسعه دانش فنی، به‌کارگیری فناوری‌های نوین و مشارکت فعال بهره‌برداران، بتوان ضمن افزایش بهره‌وری آب، امنیت غذایی کشور را تقویت و از منابع ارزشمند آب برای نسل‌های آینده به شکل مطلوب‌تری حفاظت کرد.