مدیریت علمی برداشت، انبارداری و عرضه نارنگی؛ راهکاری برای کاهش ضایعات و حفظ کیفیت محصول

به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری، جواد فتاحی‌مقدم، استاد گروه فیزیولوژی و تکنولوژی پس از برداشت پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری در گفتگویی با تشریح اصول علمی برداشت، نگهداری و عرضه نارنگی، بر ضرورت مدیریت صحیح مراحل پس از برداشت برای حفظ کیفیت و کاهش ضایعات این محصول تاکید کرد.

وی گفت، نارنگی از محصولات مهم باغی کشور است که به دلیل پوست نازک، سهولت پوست‌گیری و ویژگی‌های مطلوب مصرفی، جایگاه ویژه‌ای در بازار میوه دارد. با این حال، عمر انباری نارنگی در مقایسه با بسیاری از مرکبات کوتاه‌تر است و مدیریت نامناسب از زمان برداشت تا عرضه می‌تواند بخش قابل توجهی از کیفیت و ارزش اقتصادی محصول را کاهش دهد.

جواد فتاحی‌مقدم با اشاره به اهمیت تشخیص زمان مناسب برداشت اظهار کرد: زمان برداشت در سال‏های مختلف بر اساس شرایط آب و هوایی ممکن است متفاوت باشد. از این رو شاخص رسیدگی (نسبت مواد جامد محلول به اسیدیته آب میوه) در نظر گرفته می‏شود. این شاخص برای شمال کشور با هدف مصرف تازه خوری در نارنگی‌ها‏ حداقل 7 و جهت نگهداری میوه در انبار حداقل 8 است.

نکته قابل توجه اینکه در مرکبات حتما باید میزان مواد جامد محلول یا TSS با رفرکتومتر و میزان اسیدیته یا TA نمونه به روش تیتراسیون به طور جداگانه اندازه گیری شود. سپس با تقسیم میزان TSS بر TA شاخص برداشت یا عدد حدنصاب برای برداشت تعیین می شود. هر نمونه از 25 تا 30 عدد میوه تشکیل شده است که میانگین آنها عدد مدنظر خواهد بود.

وی افزود، نحوه برداشت نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت و ماندگاری محصول دارد و هرگونه زخم، ساییدگی یا آسیب مکانیکی می‌تواند زمینه ورود عوامل بیماری‌زا و افزایش پوسیدگی را فراهم کند. بنابراین برداشت باید با دقت و توسط کارگران آموزش ‌دیده انجام شود و استفاده از قیچی مناسب، کوتاه نگه داشتن ناخن‌ها و استفاده از دستکش از جمله اقداماتی است که می‌تواند از آسیب به پوست میوه جلوگیری کند.

این متخصص فیزیولوژی و تکنولوژی پس از برداشت همچنین توصیه کرد میوه‌های ریخته‌ شده روی زمین از محصول سالم جدا شوند و نارنگی برداشت ‌شده پس از چیدن، در سریع‌ترین زمان ممکن به محل سرپوشیده، انبار یا سردخانه منتقل شود. قرار گرفتن محصول در معرض تابش مستقیم خورشید، نوسانات دمایی و بارندگی می‌تواند کیفیت آن را کاهش دهد.

فتاحی‌مقدم با اشاره به اهمیت عملیات پس از برداشت گفت: کیورینگ، شستشو، سبززدایی، درجه ‌بندی، بسته ‌بندی، سردکردن اولیه و نگهداری در شرایط مناسب، از مهمترین مراحل مدیریت پس از برداشت نارنگی هستند. اجرای صحیح این مراحل می‌تواند ضمن حفظ ظاهر، تازگی و کیفیت میوه، از بروز بسیاری از ضایعات فیزیولوژیک و بیماری‌های قارچی جلوگیری کند.

عضو هیات علمی موسسه تحقیقات علوم باغبانی گفت، عمده نارنگی‌های تولید شده در استان مازندران از گروه انشو است که حدود ۲۰ درصد آن اختصاص به ارقام انشو زودرس میاگاوا، ایوازاکی و هاشیموتو دارد. وی با اشاره به ویژگی ارقام زودرس نارنگی اظهار کرد: در ارقام زودرس، ممکن است بلوغ داخلی میوه پیش از تکمیل رنگ‌گیری پوست حاصل شود. در چنین شرایطی، میوه ممکن است از نظر نسبت مواد جامد محلول به اسید، طعم و سایر شاخص‌های بلوغ قابل‌قبول باشد، اما وجود رنگ سبز در پوست، پذیرش آن را در بازار کاهش دهد.

وی افزود: به همین دلیل، تولیدکنندگان و صادرکنندگان به روش‌هایی برای بهبود رنگ پوست روی آورده‌اند. با این حال، رنگ‌آوری پوست یک مفهوم واحد نیست و باید میان سبززدایی با اتیلن و افزودن مستقیم رنگ خارجی به پوست میوه تمایز قائل شد.

فتاحی‌مقدم ادامه داد: در سبززدایی با اتیلن، رنگ خارجی به میوه افزوده نمی‌شود، بلکه اتیلن فرایند تجزیه کلروفیل و تغییرات طبیعی رنگدانه‌ای پوست را تسریع می‌کند. اتیلن گاز فرار بوده و متصاعد شده و خطری برای مصرف‌کننده ندارد.

وی تصریح کرد: در مقابل، رنگ‌افزایی مستقیم با افزودن یک ماده رنگی خارجی به سطح پوست انجام می‌شود و بنابراین با مسائل ایمنی غذایی، باقیمانده، مقررات وارداتی و شفافیت اطلاعات برای مصرف‌کننده ارتباط مستقیم دارد.

عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری با اشاره به اهمیت موضوع در حوزه صادرات گفت: از دیدگاه صادرات، تصمیم‌گیری درباره استفاده از رنگ‌افزایی برای میوه‌های صادراتی حساسیت ویژه‌ای دارد. رنگ‌افزایی مستقیم در کوتاه‌مدت می‌تواند فروش را افزایش دهد، اما اگر باعث ایجاد برداشت منفی درباره کیفیت طبیعی محصول شود، هزینه بلندمدت آن بسیار بیشتر خواهد بود.

وی افزود: هرچه بازار هدف حساس‌تر و مصرف‌کننده آگاه‌تر باشد، استفاده از رنگ مصنوعی مستقیم روی پوست می‌تواند ریسک بیشتری از فایده اقتصادی آن داشته باشد.

فتاحی‌مقدم پیشنهاد کرد: موارد ذیل می تواند به صورت قانونی برای شرایط تولیدی مرکبات ایران توسط نهادهای ذی ربط مصوب و اجرایی گردد: استفاده از این روش برای میوه‌های عرضه شده در بازار داخلی ممنوع باشد. نوع رقم (زودرس) و میزان تناژ قابل صادرات در بازه زمانی اول آبان تا نیمه آذر مشخص شود. از نیمه آذر به بعد رنگ‌گیری طبیعی میوه رخ می‌دهد.

وی ادامه داد: تقاضا و مجوز صریح در بازار مقصد و از مراجع رسمی آن کشور اخذ شود. رنگ مورد استفاده در بازار هدف غیرمجاز و یا مشکوک نباشد. نام دقیق رنگ و شماره  INS/E-number، مجاز بودن آن رنگ برای پوست مرکبات، حداکثر باقیمانده مجاز روی کل میوه و الزامات برچسب‌گذاری برای میوه رنگ‌شده الزامی شود.

به گفته وی، بهتر است انجام این عملیات در صورت تقاضای بازار خارجی توسط تعدادی مشخص سورتینگ دارای مجوز و شناسنامه‌دار با دانش فنی کافی و قابل اعتماد انجام شود.

فتاحی‌مقدم همچنین توصیه کرد: رنگ مورد استفاده به تایید مراجع ذی‌صلاح چون سازمان‌های بهداشت، حفظ نباتات و تات رسیده باشد. رنگ‌افزایی مستقیم نباید برای پنهان کردن نارس بودن میوه و لکه‌های سطح میوه‌های درجه ۲ و ۳ استفاده شود. کاربرد این روش برای میوه‌های با مصرف داخلی و خارجی ممنوع و تخلف محسوب شود. درجه‌بندی و بسته‌بندی مناسب نیز از دیگر حلقه‌های مهم زنجیره پس از برداشت است.

به گفته فتاحی‌مقدم، جداسازی میوه‌ها بر اساس اندازه، رنگ، شکل و میزان آسیب، ضمن یکنواخت کردن محصول عرضه‌شده، امکان انتخاب بهتر برای مصرف‌کننده و کاهش ضایعات را فراهم می‌کند. بسته‌بندی نیز باید ضمن حفاظت از میوه در برابر ضربه و فشار، امکان تهویه مناسب را فراهم کند.

وی با تاکید بر نقش شرایط انبار در حفظ کیفیت نارنگی اظهار کرد: انبار باید از گرمای زیاد، رطوبت نامناسب، تابش مستقیم و آفات محافظت شده و به تجهیزات پایش دما و رطوبت مجهز باشد. همچنین رعایت بهداشت انبار، جداسازی میوه‌های آلوده، جلوگیری از اختلاط محموله‌های قدیمی و جدید و تامین تهویه مناسب، از اصول مهم نگهداری محصول است.

فتاحی‌مقدم همچنین به برخی ضایعات و عوارض مهم پس از برداشت نارنگی از جمله کپک سبز و آبی، پوسیدگی قهوه‌ای، پفکی شدن، آسیب سرمازدگی، گرانوله شدن، لکه روغنی و فروپاشی دمگاه اشاره کرد و افزود: بسیاری از این عوارض با مدیریت صحیح تغذیه و شرایط باغ، برداشت در زمان مناسب، کاهش آسیب‌های مکانیکی، رعایت اصول بهداشتی، کنترل دما و رطوبت و مدیریت صحیح حمل‌ونقل قابل کاهش هستند.

وی درباره استفاده از پوشش‌های واکسی نیز توضیح داد: واکس‌زنی با هدف حفظ ظاهر، کاهش اتلاف آب و در برخی موارد به‌عنوان حامل ترکیبات مجاز پس از برداشت انجام می‌شود؛ با این حال، نوع و غلظت پوشش باید متناسب با محصول و استانداردهای مربوطه باشد، زیرا پوشش بیش از حد می‌تواند با اختلال در تنفس میوه، موجب افت کیفیت شود.

فتاحی‌مقدم در بخش دیگری از سخنان خود، بازاریابی و نحوه عرضه محصول را یکی از عوامل موثر بر سودآوری باغدار دانست و گفت: کوتاه شدن مسیر عرضه، بهبود بسته‌بندی، توسعه امکانات نگهداری و حمل‌ونقل و تقویت تشکل‌ها و تعاونی‌های باغداران می‌تواند به کاهش ریسک تولیدکننده و بهبود فرایند عرضه کمک کند.

وی افزود: با توجه به عمر انباری نسبتاً کوتاه نارنگی، فرآوری محصول نیز می‌تواند در مدیریت دوره تراکم برداشت و عرضه موثر باشد. آبمیوه، کنسانتره، مارمالاد، برگه و فرآورده‌های حاصل از پوست و دانه از جمله محصولات قابل استحصال از نارنگی هستند.

وی در پایان گفت، کاهش ضایعات نارنگی تنها به مرحله انبارداری محدود نمی‌شود، بلکه از مدیریت باغ و تغذیه و انتخاب زمان مناسب برداشت آغاز شده و تا بسته‌بندی، حمل‌ونقل، نگهداری، بازاریابی و عرضه ادامه دارد. بنابراین اجرای یک زنجیره منسجم مدیریت پس از برداشت می‌تواند نقش مهمی در حفظ کیفیت محصول، کاهش ضایعات و افزایش ارزش اقتصادی نارنگی داشته باشد.