راهکارهای علمی برای مقابله با تنش گرمایی در باغهای انار
بررسی علمی راهکارهای مدیریت تنش گرمایی در باغهای انار توسط عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری
به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری، محمدرضا وظیفهشناس، عضو هیات علمی این پژوهشکده و مروج ارشد انار کشور، در گفتگویی مدیریت تنش گرمایی در باغهای انار و آخرین یافتههای پژوهشی و نتایج مطالعات میدانی و پیامدهای افزایش دما بر تولید انار و راهکارهای کوتاه مدت و بلند مدت مقابله با این پدیده را تشریح کرد.
وی در ابتدا با اشاره به جایگاه تاریخی و اقتصادی انار در کشور اظهار داشت: انار یکی از مهمترین محصولات باغبانی ایران است که علاوه بر نقش اقتصادی، از ارزش غذایی، صادراتی و فرهنگی بالایی برخوردار بوده و ایران خاستگاه اصلی این محصول در جهان محسوب میشود. با وجود این ظرفیت ارزشمند، طی سالهای اخیر به دلیل تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب، افزایش دما و بروز تنشهای محیطی، تولید این محصول با چالشهای جدی مواجه شده است.
وظیفهشناس با اشاره به وضعیت تولید انار در جهان افزود: اگرچه ایران همچنان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان انار جهان به شمار میرود، اما طی سالهای اخیر جایگاه نخست سطح زیرکشت این محصول را از دست داده است. در حال حاضر از حدود ۵۰۰ هزار هکتار سطح زیرکشت انار در دنیا، نزدیک به ۹۴ هزار هکتار در ایران قرار دارد و کشور در رتبه سوم جهان از نظر سطح زیرکشت قرار گرفته است. این در حالی است که بسیاری از کشورها با سرمایهگذاری گسترده در توسعه باغهای انار، به دنبال افزایش سهم خود از بازار جهانی هستند.
وی با بیان اینکه بسیاری از مناطق ایران از استعداد طبیعی بالایی برای تولید انار برخوردارند، اظهار کرد: استانهای فارس، مرکزی، خراسان رضوی، یزد، سمنان، اصفهان، لرستان، قم و برخی دیگر از مناطق کشور از قطبهای اصلی تولید انار محسوب میشوند؛ اما همین مناطق بیشترین تأثیر را از خشکسالی، کاهش منابع آب، افزایش دما و تبخیر شدید متحمل میشوند.
عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری با اشاره به شرایط اقلیمی حاکم بر فلات مرکزی ایران گفت: در بسیاری از مناطق کشور به ویژه استانهای مرکزی، میزان تبخیر سالانه به سه تا چهار هزار میلیمتر میرسد، در حالی که میزان بارندگی سالانه در برخی مناطق تنها حدود ۶۰ تا ۷۰ میلیمتر است. چنین شرایطی نشان میدهد که ادامه تولید اقتصادی انار بدون اصلاح شیوههای مدیریت آب و استفاده از فناوریهای نوین امکانپذیر نخواهد بود.
وی تاکید کرد: تغییر اقلیم تنها به معنای افزایش دما نیست، بلکه مجموعهای از پدیدهها از جمله کاهش بارندگی، افزایش تبخیر، وقوع موجهای گرمایی، بینظمی در الگوی بارش و تشدید تنشهای زنده و غیرزنده را به دنبال دارد که مستقیماً بر عملکرد باغهای انار اثر میگذارد.
وظیفهشناس با اشاره به مهمترین آثار تنش گرمایی بر درختان انار اظهار داشت: آفتاب سوختگی میوه، آفتاب سوختگی تنه و شاخهها، ترکیدگی میوه، کاهش کیفیت ظاهری و بازارپسندی محصول، کاهش عملکرد، ریزش گل و میوه، کاهش رشد رویشی، خشکیدگی شاخهها و حتی نابودی کامل برخی باغها از جمله مهمترین پیامدهای افزایش دما در سالهای اخیر بوده است.
وی افزود: بررسیهای انجامشده نشان میدهد در برخی مناطق کشور، تنش گرمایی موجب کاهش عملکرد باغها تا حدود ۵۰ درصد و افت کیفیت محصول تا بیش از ۹۰ درصد شده است؛ موضوعی که علاوه بر کاهش درآمد باغداران، رقابتپذیری انار ایران در بازارهای داخلی و صادراتی را نیز تحت تاثیر قرار میدهد.
این پژوهشگر با بیان اینکه تغییرات اقلیمی سبب تشدید خسارت آفات نیز شده است، گفت: گرمای شدید و خشکی هوا شرایط بسیار مناسبی برای افزایش جمعیت برخی آفات از جمله کرم گلوگاه انار، سوسک چوبخوار، کنهها و سایر عوامل خسارتزا فراهم کرده است. به ویژه کرم گلوگاه انار در شرایط گرمای بالا و کاهش رطوبت، خسارت بیشتری ایجاد میکند و در برخی مناطق کشور درصد قابل توجهی از محصول را از بین میبرد؛ همچنین نوسانات رطوبتی و دمایی که سبب ترکیدگی میوه گردد، شرایط را برای تخمریزی و خسارت بیشتر آفت مگس میوه مدیترانه بیشتر خواهد نمود.
وی ادامه داد: افزایش دما همچنین موجب کاهش توان درخت در جذب عناصر غذایی، کاهش فعالیت فتوسنتزی، اختلال در انتقال مواد غذایی، کاهش کیفیت دانهها و بروز پدیدههایی نظیر اضمحلال دانه( عارضه سفید، قهوهای و رنگ نگرفتن آریل) میشود که همگی از عوامل کاهش ارزش اقتصادی محصول به شمار میروند.
وظیفهشناس با تاکید بر اینکه مقابله با تنش گرمایی نیازمند مدیریت علمی و برنامهریزی بلند مدت است، اظهار داشت: مدیریت صحیح باغ باید از مرحله احداث باغ آغاز شود و در تمام مراحل داشت و برداشت ادامه یابد. انتخاب رقم مناسب، مدیریت آبیاری، تغذیه اصولی، اصلاح ساختار باغ و استفاده از فناوریهای نوین، مجموعه اقداماتی هستند که میتوانند اثرات تنش گرمایی را به میزان قابل توجهی کاهش دهند.
وظیفهشناس در ادامه با اشاره به راهکارهای فوری و قابل اجرا برای کاهش خسارت ناشی از تنش گرمایی در باغهای انار اظهار کرد: نخستین و مهمترین اقدام، مدیریت صحیح آبیاری است. در شرایط افزایش دما، آبیاری باید به گونهای برنامهریزی شود که از انجام آن در گرمترین ساعات روز خودداری شود، زیرا اختلاف دمای آب و خاک در این زمان میتواند موجب ترکیدگی میوه، تشدید تنش و کاهش کیفیت محصول شود.
وی افزود: حفظ نظم در دور آبیاری از اهمیت ویژهای برخوردار است و نباید به دلیل گرمای هوا، فاصله آبیاریها بهطور نامنظم تغییر کند. در صورت محدودیت منابع آب، بهتر است حجم آب متناسب با نیاز گیاه مدیریت شده و آبیاری در ساعات خنک شبانه یا ابتدای صبح انجام شود تا ضمن کاهش تبخیر، بیشترین بهرهوری از آب حاصل شود.
عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری استفاده از مالچ را یکی از موثرترین روشهای حفظ رطوبت خاک دانست و گفت: مالچهای آلی و طبیعی علاوه بر کاهش تبخیر، موجب تعدیل دمای خاک، کاهش رشد علفهای هرز و افزایش فعالیت ریشه میشوند. تجربههای تحقیقاتی در باغهای انار نشان داده است که استفاده از مالچ میتواند نقش مؤثری در کاهش اثرات تنش گرمایی داشته باشد.
وی همچنین استفاده از پوششهای محافظ میوه را از دیگر راهکارهای موثر عنوان کرد و افزود: بهرهگیری از پوششهای کاغذی یا الیاف استاندارد روی میوه ضمن جلوگیری از آفتابسوختگی، موجب کاهش خسارت آفات، حفظ کیفیت ظاهری و بهبود رنگگیری میوه میشود. البته انتخاب نوع پوشش و زمان استفاده از آن باید بر اساس توصیههای فنی انجام شود تا نتیجه مطلوب حاصل شود.
وظیفهشناس با اشاره به نقش کائولن در کاهش خسارت گرما گفت: محلولپاشی کائولن استاندارد میتواند با ایجاد یک لایه محافظ بر روی میوه و اندامهای هوایی، میزان جذب تابش مستقیم خورشید را کاهش داده و دمای سطح گیاه را تعدیل کند. با این حال استفاده از این ماده باید با غلظت مناسب، در زمان مناسب و با استفاده از فرآوردههای استاندارد انجام شود، زیرا مصرف نادرست آن میتواند نتایج معکوس به همراه داشته باشد.
وی سفید کردن تنه درختان با مواد غیرشیمیایی را نیز از اقدامات مؤثر در جلوگیری از آفتابسوختگی تنه دانست و افزود: این روش به ویژه در باغهای جوان، از افزایش بیش از حد دمای تنه جلوگیری کرده و احتمال ایجاد ترک و خشکیدگی را کاهش میدهد.
وظیفهشناس با تاکید بر اهمیت تغذیه اصولی درختان اظهار داشت: استفاده هدفمند از عناصر غذایی بهویژه پتاسیم، کلسیم و برخی ریزمغذیها میتواند مقاومت گیاه را در برابر تنش گرمایی افزایش دهد. البته هرگونه برنامه تغذیهای باید بر اساس نتایج آزمون خاک، آب و برگ طراحی شود و از مصرف بیرویه کودها به ویژه در شرایط کمآبی خودداری شود.
وی افزود: تحقیقات انجام شده نشان داده است که مصرف مناسب ترکیبات پتاسیمی، اسیدهای آمینه استاندارد، برخی محرکهای زیستی و فرآوردههای حاوی جلبک دریایی، در صورت استفاده صحیح و در زمان مناسب، میتواند موجب حفظ فعالیت فیزیولوژیکی گیاه، افزایش تحمل به تنش و کاهش خسارت گرمای شدید شود.
این پژوهشگر تاکید کرد: استفاده از کودهای دامی نپوسیده یا مصرف بیش از حد کودها در شرایط کم آبی نه تنها کمکی به گیاه نمیکند، بلکه با افزایش شوری محیط ریشه، تنش وارد شده به درخت را تشدید خواهد کرد.
وی با اشاره به تاثیر تنش گرمایی بر افزایش خسارت آفات گفت: باغهایی که تحت تنش خشکی و گرما قرار میگیرند، معمولاً با افزایش جمعیت کرم گلوگاه، سوسک چوبخوار، کنهها و سایر آفات روبهرو میشوند. بنابراین حذف میوههای آلوده، جمعآوری بقایای گیاهی، هرس شاخههای خشک و رعایت اصول بهداشت باغ از مهمترین اقدامات مدیریتی برای کاهش خسارت این عوامل است.
وظیفهشناس خاطرنشان کرد: انجام هرس شدید در دوره گرمای شدید توصیه نمیشود، زیرا حذف ناگهانی شاخهها موجب افزایش تابش مستقیم نور خورشید به میوهها و تشدید آفتاب سوختگی خواهد شد. همچنین حذف پاجوشها و شاخههای اضافی باید در زمان مناسب و بر اساس اصول فنی انجام گیرد تا از وارد شدن تنش مضاعف به درخت جلوگیری شود.
وی تاکید کرد که مدیریت موفق تنش گرمایی تنها با اجرای یک اقدام امکانپذیر نیست، بلکه مجموعهای از اقدامات شامل آبیاری صحیح، تغذیه متعادل، حفاظت از میوه، کنترل آفات، مدیریت تاج درخت و استفاده از یافتههای تحقیقاتی باید به صورت همزمان اجرا شود تا باغداران بتوانند خسارت ناشی از افزایش دما را به حداقل رسانده و تولید اقتصادی باغهای انار را حفظ کنند.
وظیفهشناس در ادامه با اشاره به اینکه مقابله با تنش گرمایی تنها با اجرای اقدامات مقطعی امکانپذیر نیست، اظهار داشت: استمرار تولید اقتصادی انار در شرایط کنونی مستلزم تدوین و اجرای برنامههای بلندمدت، اصلاح الگوی مدیریت باغها و بهرهگیری از فناوریهای نوین و هوشمندسازی است. به گفته وی، تغییر اقلیم واقعیتی انکارناپذیر است و بخش باغبانی ناگزیر است خود را با شرایط جدید سازگار کند؛ در غیر این صورت، روند کاهش عملکرد و افزایش خسارتها ادامه خواهد یافت.
وی نخستین گام در این مسیر را انتخاب ارقام متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه دانست و افزود: استفاده از ارقام متحمل به گرما، خشکی و شوری میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش خسارتهای ناشی از تغییرات اقلیمی داشته باشد. هر منطقه باید بر اساس ویژگیهای آب و هوایی، منابع آب، کیفیت خاک و شرایط مدیریتی، ارقام مناسب خود را انتخاب کند و از توسعه باغهایی با ارقام ناسازگار با شرایط اقلیمی جدید خودداری شود.
عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری ادامه داد: در کنار انتخاب رقم مناسب، استفاده از پایههای مقاوم نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. پایههایی که توانایی بیشتری در تحمل کمآبی، شوری و تنشهای محیطی دارند، میتوانند ضمن حفظ رشد درخت، موجب افزایش طول عمر اقتصادی باغ و کاهش هزینههای تولید شوند.
وظیفهشناس با تاکید بر اصلاح الگوی احداث باغهای انار اظهار کرد: در شرایط اقلیمی جدید، دیگر نمیتوان باغها را با روشهای سنتی گذشته مدیریت کرد. طراحی صحیح باغ، رعایت فاصله مناسب بین درختان، انتخاب فرم مناسب تاج و اجرای هرس اصولی از جمله اقداماتی است که نقش مهمی در کاهش اثرات تنش گرمایی دارد.
وی افزود: درختانی که از سالهای نخست بهدرستی تربیت میشوند، تاج متعادلتری تشکیل داده و میوهها در داخل تاج و در سایه شاخ و برگ قرار میگیرند؛ در نتیجه احتمال آفتابسوختگی و ترکیدگی میوه به میزان قابل توجهی کاهش مییابد. همچنین حذف میوهدهی زودهنگام در سالهای اولیه استقرار باغ، موجب استقرار بهتر درخت و افزایش عملکرد اقتصادی در سالهای بعد خواهد شد.
این پژوهشگر استفاده از سایبانهای استاندارد را یکی از مؤثرترین فناوریهای سازگاری با گرمایش هوا عنوان کرد و گفت: نتایج تحقیقات داخلی و خارجی نشان داده است که سایبانهای مناسب میتوانند دمای محیط باغ را چند درجه کاهش داده، شدت تابش مستقیم خورشید را کنترل کرده و شرایط مطلوبتری برای رشد و نمو درخت فراهم کنند.
وی افزود: استفاده از سایبان علاوه بر کاهش آفتاب سوختگی میوه، موجب کاهش تبخیر، حفظ رطوبت محیط، بهبود کیفیت ظاهری محصول، کاهش ترکیدگی و افزایش بازارپسندی انار میشود. البته نصب سایبان باید بر اساس اصول فنی و در زمان مناسب انجام شود تا موجب ایجاد تنش جدید برای درخت نشود.
وظیفهشناس با اشاره به اهمیت مدیریت خاک اظهار داشت: افزایش مواد آلی خاک، استفاده از کمپوستهای کاملاً پوسیده و بهکارگیری موادی مانند زئولیت، ظرفیت نگهداری آب در خاک را افزایش داده و ضمن بهبود تهویه خاک، شرایط مناسبتری برای فعالیت ریشه فراهم میکند.
وی افزود: استفاده از زئولیت علاوه بر حفظ رطوبت، موجب افزایش کارایی مصرف کودها، کاهش هدر رفت عناصر غذایی و بهبود شرایط تغذیه گیاه میشود و میتواند یکی از راهکارهای مؤثر برای افزایش مقاومت باغهای انار در برابر تنشهای محیطی باشد.
عضو هیأت علمی پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری با تاکید بر اینکه آینده تولید انار به مدیریت صحیح منابع آب وابسته است، گفت: استفاده از سامانههای نوین آبیاری، آبیاری زیرسطحی، سنسورهای اندازهگیری رطوبت خاک، سامانههای پایش هوشمند و زمانبندی دقیق آبیاری، از مهمترین راهکارهای افزایش بهره وری آب در باغهای انار محسوب میشوند.
وی تصریح کرد: در بسیاری از مناطق کشور دیگر امکان ادامه روشهای سنتی آبیاری وجود ندارد و لازم است تصمیمگیری درباره زمان و مقدار آبیاری بر اساس نیاز واقعی گیاه، وضعیت رطوبت خاک و شرایط اقلیمی انجام شود. این رویکرد علاوه بر کاهش مصرف آب، موجب افزایش عملکرد، حفظ کیفیت محصول و کاهش خسارتهای ناشی از تنش گرمایی خواهد شد.
وظیفهشناس با تاکید بر نقش آموزش و انتقال یافتههای تحقیقاتی اظهار داشت: موفقیت در مدیریت تنش گرمایی تنها با مشارکت باغداران، کارشناسان، مراکز تحقیقاتی و دستگاههای اجرایی امکانپذیر است. توسعه آموزشهای کاربردی، انتقال دانش فنی به بهرهبرداران، اجرای طرحهای تحقیقاتی مسئله محور و ترویج فناوریهای نوین باید در اولویت برنامههای توسعه باغبانی کشور قرار گیرد.
وی خاطرنشان کرد: پژوهشکده مرکبات و میوههای نیمهگرمسیری با اجرای طرحهای تحقیقاتی متعدد در زمینه مدیریت تنشهای محیطی، اصلاح ارقام، افزایش بهرهوری آب و توسعه فناوریهای نوین باغبانی، تلاش میکند راهکارهای علمی و عملی برای کاهش خسارتهای ناشی از تغییر اقلیم در اختیار بهرهبرداران قرار دهد.
عضو هیات علمی پژوهشکده در پایان تاکید کرد: تغییر اقلیم و افزایش دمای هوا، مهمترین چالش پیش روی تولید انار در کشور است؛ اما با مدیریت علمی، استفاده از فناوریهای نوین، اصلاح روشهای آبیاری، انتخاب ارقام مناسب، بهبود مدیریت خاک، توسعه آموزشهای تخصصی و بهرهگیری از یافتههای تحقیقاتی میتوان بخش قابل توجهی از خسارتهای ناشی از تنش گرمایی را کنترل کرد. وی ابراز امیدواری کرد با همافزایی میان پژوهشگران، کارشناسان، مروجان و باغداران، زمینه حفظ باغهای انار، ارتقای بهرهوری و تثبیت جایگاه ایران به عنوان یکی از تولیدکنندگان اصلی این محصول ارزشمند در جهان بیش از پیش فراهم شود.
