الگوی کشت مرکبات؛ راهکاری علمی برای افزایش بهره‌وری و پایداری تولید در کشور

به گزارش روابط عمومی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری، همزمان با هفته جهاد کشاورزی، بابک عدولی، عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری، ضمن تبریک این هفته به فعالان، پژوهشگران و تلاشگران عرصه کشاورزی و امنیت غذایی کشور، با ارائه پادکست صوتی، به تشریح اهمیت الگوی کشت مرکبات و نقش آن در توسعه پایدار تولید این محصول راهبردی پرداخت.

وی با اشاره به اینکه الگوی کشت یکی از برنامه‌های عملیاتی نظام کشاورزی کشور و از وظایف حاکمیتی دولت به شمار می‌رود، اظهار داشت: الگوی کشت بر پایه نتایج تحقیقات علمی و مطالعات کارشناسی تدوین می‌شود و اجرای صحیح آن می‌تواند زمینه تولید بهینه، بهره‌برداری اصولی از منابع و افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی را فراهم کند.

عدولی افزود: اجرای الگوی کشت موجب استفاده حداکثری از منابع تولید، کاهش خسارت‌های ناشی از تنش‌های محیطی، ارتقای ضریب خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی، بهبود معیشت تولیدکنندگان، توسعه بخش کشاورزی و در نهایت ارتقای سطح اقتصادی جامعه خواهد شد.

عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری با تاکید بر ضرورت انجام مطالعات آمایش سرزمین برای تدوین الگوی کشت مرکبات گفت: تدوین یک الگوی کشت کارآمد مستلزم جمع‌آوری اطلاعات دقیق از شرایط اقلیمی، ویژگی‌های خاک، منابع آب، وضعیت سرمایه‌گذاری، نیروی انسانی و همچنین بررسی هزینه‌های تولید، قیمت فروش محصول، نیاز بازار و ظرفیت عرضه در بازارهای داخلی و خارجی است.

وی موفقیت الگوی کشت را وابسته به مجموعه‌ای از عوامل موثر بر عملکرد و بارآوری باغ‌های مرکبات دانست و تصریح کرد: پتانسیل ژنتیکی گیاه شامل رقم و پایه، شرایط خاک، عوامل اقلیمی نظیر دما، رطوبت، بارش، باد، سرماهای زودرس و دیررس، تگرگ، مدیریت باغداری شامل فاصله کاشت، آبیاری، تغذیه، مدیریت تاج درخت و مقابله با تنش‌های محیطی و همچنین تقاضای بازار از مهمترین عوامل تعیین‌کننده موفقیت الگوی کشت هستند.

عدولی با اشاره به قابلیت‌های اقلیمی کشور برای تولید مرکبات اظهار داشت: بر اساس نیازهای اقلیمی و خاکی این محصولات، سه نوار اصلی مرکبات ‌خیز کشور شامل نوار ساحلی شمال شامل استان‌های مازندران، گیلان و گلستان، نوار مرکزی کشور شامل فارس، کرمان، کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد، ایلام و خراسان جنوبی و نوار ساحلی جنوب کشور شامل خوزستان، هرمزگان، بوشهر و سیستان و بلوچستان قابل شناسایی و برنامه‌ریزی هستند.

وی افزود: در هر یک از این مناطق، محدودیت‌هایی همچون کمبود آب، دمای بالا، شوری، آهکی بودن خاک و آب یا کم‌عمق بودن بستر کاشت می‌تواند بر عملکرد باغ‌ها تاثیرگذار باشد و لازم است با اتخاذ راهکارهای مدیریتی مناسب، اثرات این محدودیت‌ها کاهش یابد.

این پژوهشگر یکی از مهمترین راهکارهای مدیریتی را انتخاب صحیح ترکیب پایه و پیوندک عنوان کرد و گفت: هرچند پایه نارنج در بسیاری از مناطق مرکبات‌خیز کشور قابل استفاده است، اما انتخاب پایه باید متناسب با شرایط اقلیمی و خاکی هر منطقه صورت گیرد تا علاوه بر سازگاری مطلوب، امکان تولید میوه‌های باکیفیت و بازارپسند فراهم شود.

وی ادامه داد: در بخش‌هایی از نوار شمالی که خاک و آب دارای محدودیت آهکی یا قلیایی نباشند، استفاده از پایه‌های سه‌برگچه‌ای نظیر پونسیروس، سیترنج و سیتروملو توصیه می‌شود. همچنین از میان این پایه‌ها، کاریزوسیترنج و سیتروملو به دلیل تحمل بیشتر به خشکی، قابلیت استفاده در نوارهای مرکزی و جنوبی را نیز دارند.

عدولی با بیان اینکه پایه‌های مختلف تاثیر متفاوتی بر رشد درخت دارند، خاطرنشان کرد: کمترین رشد تاج و ارتفاع درختان پیوندی به ترتیب در پایه‌های فلائینگ‌دراگون، پونسیروس، سی۳۵ و فورنر آلکاید مشاهده می‌شود. همچنین در مناطق مرکزی و جنوبی کشور که با محدودیت آب و قلیایی یا آهکی بودن خاک و آب مواجه هستند، علاوه بر نارنج، پایه‌هایی نظیر کی‌لایم، رنگپورلایم، ولکامریانا و کلئوپاترا ماندارین نیز قابل توصیه هستند.

وی افزود: در میان پایه‌های مناسب جنوب کشور، درختان پیوندی روی پایه‌های مکزیکن‌لایم و ماکروفیلا رشد کمتری نسبت به درختان پیوندی روی پایه‌های ولکامریانا، رنگپورلایم و کلئوپاترا ماندارین دارند. همچنین به دلیل خطر سرمازدگی محصول در نوار شمالی کشور، کشت ارقام میان‌رس و دیررس مرکبات در این مناطق توصیه نمی‌شود.

عضو هیات علمی پژوهشکده مرکبات و میوه‌های نیمه‌گرمسیری با اشاره به اهمیت تعیین تراکم کشت در تدوین الگوی کشت گفت: پس از انتخاب رقم و پایه مناسب، تعیین فاصله کاشت و تراکم باغ از مهمترین تصمیمات مدیریتی محسوب می‌شود. با توجه به افزایش هزینه نهاده‌ها و ارزش اقتصادی زمین، استفاده از تراکم‌های پایین کشت توجیه‌پذیر نیست و باید از ظرفیت‌های باغ برای افزایش بهره‌وری استفاده شود.

وی اظهار داشت: تراکم مناسب کشت به عواملی همچون نوع رقم و پایه، شرایط اقلیمی منطقه، حاصلخیزی و عمق خاک، میزان دسترسی به منابع آب، شیوه تربیت و هرس درختان و سطح مکانیزاسیون بستگی دارد. بر این اساس، ارقام پررشد روی پایه‌های پاکوتاه‌کننده را می‌توان با فاصله‌های ۴×۴ یا 3.5×۴ متر و ارقام کم‌رشد را با فاصله 2.5×۴ متر کشت کرد.

عدولی تاکید کرد: در باغ‌های متراکم، استفاده از سامانه آبیاری قطره‌ای و مدیریت تغذیه در سطح بهینه ضروری است. همچنین ساختار تاج درخت باید به ‌صورت محوری باز با سه تا چهار شاخه اصلی و زاویه مناسب شکل‌دهی شود تا ضمن افزایش نفوذ نور، شرایط لازم برای رشد و باردهی مطلوب فراهم شود.

وی در پایان خاطرنشان کرد: در باغ‌های با تراکم بالا، اجرای هرس و پیرایش مناسب به شکل پرچین و تنظیم ارتفاع تاج متناسب با فاصله ردیف‌ها، نقش مهمی در تامین نور کافی، افزایش عملکرد و ارتقای کیفیت محصول خواهد داشت و می‌تواند زمینه تحقق اهداف الگوی کشت مرکبات را فراهم سازد.